Zespół prawno-rzeczniczy działający przy Krajowej Sieci Tematycznej dla tematu D „Ekonomia społeczna”,  przedstawił Grupie Strategicznej rekomendacje zmian obowiązujących rozwiązań prawno-instytucjonalnych nie sprzyjających rozwojowi ekonomii społecznej. Celem spotkania było przedyskutowanie roli centralnych organów administracji rządowej w tworzeniu i wdrażaniu takich rozwiązań prawnych, które służą wykorzystaniu ekonomii społecznej w działaniach na rzecz reintegracji społecznej i zawodowej grup defaworyzowanych.

Gospodarzami i organizatorami spotkania było Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Krajowa Sieć Tematyczna dla tematu D „Ekonomia Społeczna” oraz Zespół Prawno-Rzeczniczy przy KST D, złożony z przedstawicieli organizacji pozarządowych zaangażowanych w realizację projektów w ramach PIW EQUAL. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele kluczowych ministerstw, tj. Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej (Agnieszka Chłoń-Domińczak, Podsekretarz Stanu, Krzysztof Więckiewicz, Dyrektor Departamentu Pożytku Publicznego), Ministerstwa Edukacji Narodowej (Krzysztof Stanowski, Podsekretarz Stanu), Ministerstwa Finansów, Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Rozwoju Regionalnego (Jarosław Pawłowski, Podsekretarz Stanu; Cezary Miżejewski, Radca Ministra) oraz przedstawiciele Komisji Polityki Społecznej i Rodziny Sejmu RP (Sławomir Piechota, przewodniczący Komisji PSR, Tadeusz Tomaszewski, przewodniczący Podkomisji stałej ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi). Ponadto w posiedzeniu Grupy Strategicznej uczestniczyli również przedstawiciele Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, organizacji pracodawców, związków zawodowych, samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych.

Rekomendacje zmian prawno – instytucjonalnych w zakresie ekonomii społecznej zostały sformułowane przez zespół prawno-rzeczniczy na podstawie materiałów otrzymanych od Partnerstw na rzecz Rozwoju, które w okresie 2005-2008 realizowały projekty w ramach PIW EQUAL.

Oto najważniejsze rekomendacje zawarte w Białej Księdze Ekonomii Społecznej:

(1) Uelastycznienie rozwiązań w zakresie aktywizacji zawodowej i zatrudnienia osób  defaworyzowanych na rynku pracy:

• dostosowanie form i zakresu działalności organizacji pozarządowych do potrzeb i specyfiki poszczególnych grup beneficjentów np. określonych grup osób niepełnosprawnych, osób bezdomnych, długotrwale bezrobotnych po 50 roku  życia czy młodych bezrobotnych (bowiem aktywizacja poszczególnych grup społecznych wymaga innych środków i działań);
• wprowadzenie rozwiązań umożliwiających powszechne zastosowanie elastycznych form zatrudnienia w odniesieniu do osób niepełnosprawnych, których stan zdrowia nie pozwala na podjęcie stałego zatrudnienia (zwłaszcza wprowadzenie stosownych zmian w Kodeksie Pracy);
• przyznanie świadczeń integracyjnych osobom uczestniczącym w programach reintegracji społecznej i zawodowej prowadzonych przez organizacje pozarządowe w formie innej niż Centrum Integracji Społecznej (w szczególności dla organizacji, które pracują z osobami bezdomnymi);
• udostępnienie formuły zatrudnienia wspieranego pracodawcom prywatnym zainteresowanych zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, które nie ukończyły programu w zakresie reintegracji społeczno-zawodowej w Centrum Integracji Społecznej (jest to szczególnie ważny problem w powiatach, w których nie ma CIS, zaś liczba CIS-ów jest wciąż niewielka);

 (2) Nowelizacja ustawy o spółdzielniach socjalnych:

• przyznanie osobom, które nie są marginalizowane społecznie, możliwości  uczestniczenia w zakładaniu spółdzielni socjalnej jako członek założyciel;
• zwiększenie odsetka członków spółdzielni, którzy nie należą do grup defaworyzowanych, z 20% ogólnej liczby członków do 50%;
• rozszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do zakładania spółdzielni socjalnych; członkami-założycielami powinny być nie tylko osoby wykluczone, ale również (1) inne osoby fizyczne, (2) osoby prawne, zwłaszcza organizacje pozarządowe; jednocześnie należy uważnie przeanalizować problem kontraktowania usług dla spółdzielni zakładanych przez samorządy;

• dopuszczenie możliwości funkcjonowania różnych modeli spółdzielni socjalnych; 
• wprowadzenie możliwości zatrudniania w spółdzielni nie tylko jej członków;
• stworzenie szerszych możliwości korzystania z form zabezpieczenia zwrotu dotacji z Funduszu Pracy tak, aby zabezpieczenie nie stawało się przeszkodą w ubieganiu się o te środki;
• ujednolicenie wewnętrznych regulacji stosowanych przez Powiatowe Urzędy Pracy w zakresie przyznawania środków z Funduszu Pracy grupom założycielskim spółdzielni socjalnych (na przykład: wzór regulaminu, wzór wniosku oraz biznes planu);
• opracowanie oraz wdrożenie systemu szkoleń dla pracowników PUP w zakresie przedsiębiorczości  społecznej;
• określenie roli CIS w tworzeniu spółdzielni socjalnych, tak aby CIS-y mogły zakładać i prowadzić spółdzielnie socjalne - jako docelowe lub jako przejściowe miejsca pracy.

(3) Wspieranie przedsiębiorców społecznych przez stosowanie kryteriów i klauzul społecznych:

• pełna implementacja dyrektyw Unii Europejskiej 2004/17/EC i 2004/18/EC, które określają wymogi dot. tworzenia jednolitego rynku zamówień publicznych, przejrzystości reguł w tym zakresie oraz uwzględniania kryteriów społecznych w przetargach – po to, aby samorządy uwzględniały kryteria społeczne w ogłoszeniach o przetargach (mimo obszernej nowelizacji ustawy prawo zamówień publicznych dokonanej w 2006 r., polskie prawo nadal w bardzo ograniczonym zakresie realizuje wskazania wymienionych dyrektyw w kwestiach socjalnych);
• wprowadzenie klauzul społecznych dla przedsiębiorstw społecznych do prawa zamówień publicznych, czyli zapisów, które umożliwiają preferencyjne traktowanie podmiotów ekonomii społecznej podczas przetargów organizowanych przez podmioty sektora finansów publicznych);
• uwzględnienie w systemie pomocy publicznej specyfiki przedsiębiorstw społecznych - z uwagi na realizowane przez nie funkcje społeczne – postuluje się zwolnienie ich z pomocy publicznej lub podwyższenie limitów dostępnej pomocy publicznej.

 (4) Wyklarowanie przepisów dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej przez  podmioty nie nastawione na zysk (wyjaśnienie wątpliwości w interpretacji obowiązujących w tym zakresie przepisów prawnych):

W przypadku przedsiębiorstw społecznych działalność gospodarcza jest po prostu formą wykonywania działalności statutowej, lub też sposobem generowania środków na prowadzenie działalności statutowej. W związku z tym dochód przeznaczony na działalność gospodarczą jest de facto dochodem przeznaczonym na działalność statutową, albowiem w przeciwieństwie do tradycyjnych przedsiębiorstw celem osiągania zysku nie jest jego maksymalizacja, ale przeznaczenie (używanie go) na cele statutowe.

Postulujemy zatem:

• wprowadzenie możliwości realizacji działalności statutowej poprzez działalność gospodarczą bez konieczności zachowania ubocznego charakteru działalności gospodarczej;
• wprowadzenie możliwości inwestowania dochodów organizacji pozarządowych w działalność gospodarczą;
• ponowne rozważenie przepisów odnoszących się do zakazu wykorzystywania przez organizacje pozarządowe, będące przedsiębiorstwami społecznymi, majątku statutowego przy działalności gospodarczej;

(5) Zmiany w zakresie prowadzenia odpłatnej działalności statutowej:

• Uwzględnienie koszów pośrednich przy kalkulacji kosztów odpłatnej działalności pożytku publicznego;
• Podniesienie limitu wynagrodzeń pracowników organizacji prowadzących odpłatną działalność pożytku publicznego.

(6) Wykorzystywanie nowych form prowadzenia działalności społecznej – spółki kapitałowe:

• Obniżenie kapitału założycielskiego dla spółek kapitałowych tworzonych w celu realizacji celów społecznych oraz utrzymanie możliwości uzyskiwania przez nie statusu pożytku publicznego.

Obecnie Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, KST temat D oraz grupa prawno-rzecznicza pracują nad przygotowaniem ostatecznej wersji Białej Księgi Ekonomii Społecznej. Propozycje rozwiązań prawnych przedstawione w Białej Księdze będą konsultowane z kluczowymi resortami (przede wszystkim z Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej) oraz innymi właściwymi organami, m. in. z Urzędem Ochrony Konkurencji, Urzędem Zamówień Publicznych (konsultacje są planowane na maj br.).

Planowane jest również zwołanie specjalnego posiedzenia sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, które w całości będzie poświęcone dyskusji nad rozwiązaniami prawno-instytucjonalnymi zaproponowanymi w Białej Księdze Ekonomii Społecznej.
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, które jest odpowiedzialne za nadzorowanie wdrażania Programu  Operacyjnego Kapitał Ludzki, zwróci szczególną uwagę na działania ukierunkowane na rozwój przedsiębiorczości społecznej, takie jak np.: tworzenie inkubatorów organizacji pozarządowych, wspieranie edukacji w zakresie przedsiębiorczości, szkolenie publicznych służb zatrudnienia w zakresie ekonomii społecznej.
Nawiązując do postanowień zapisanych w Krajowym Programie „Zabezpieczenie społeczne i integracja społeczna na lata 2006-2008”, działanie 2.3.3. „Rozwój instytucji ekonomii społecznej”, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego wraz z Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej podejmie działania na rzecz zbudowania stałej Platformy Współpracy władz publicznych i sektora obywatelskiego na rzecz rozwoju ekonomii społecznej jako ciała konsultacyjno - inicjującego rozwój przedsiębiorczości społecznej. Platforma Współpracy pomiędzy rządem a partnerami społecznymi przejmie dorobek i zadania Krajowej Sieci Tematycznych, co zapewnie ciągłość prac Grupy Strategicznej po zamknięciu PIW EQUAL.

Izabela Rybka

Źródło: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Biała Księga Ekonomii Społecznej (wersja robocza)

Tekst przygotowano w ramach projektu
„W stronę polskiego modelu gospodarki społecznej – budujemy nowy Lisków”
realizowanego przy udziale środków Europejskiego Funduszu Społecznego
w ramach Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL