Profesorowie Jerzy Hausner i Hubert Izdebski w ostatnich tygodniach przedstawili nowy dokument zatytułowany Założenia do projektu ustawy o przedsiębiorczości społecznej, w którym przedstawili już konkretne rozwiązania legislacyjne. Dokument datowany na dzień 16 stycznia 2008 jest dostępny w Internecie na stronie www.ekonomiaspoleczna.pl

 Pierwsza publiczna debata nad propozycjami przepisów ustawy odbyła się na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie, w dniu 17 marca. W dyskusji panelowej zabrali głos przedstawiciele administracji rządowej: Rafał Banach (podsekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki) i Cezary Miżejewski (radca ministra w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego); przedstawiciele trzeciego sektora: Marek Łukomski (Stowarzyszenie Niepełnosprawni dla Środowiska EKON), Tomasz Schimanek (Stowarzyszenie Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, członek Rady Działalności Pożytku Publicznego) i Kuba Wygnański (Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych) oraz przedstawiciel biznesu Daniel Giejbatow (Impact Polska; firma szkoleniowa).

Dyskusja skupiła się na konstrukcji przedsiębiorstwa społecznego. Zostało ono zdefiniowane jako specyficzny status nadawany określonym jednostkom organizacyjnym, które spełniają konkretne warunki sformułowane w ustawie – i ta propozycja nie budziła kontrowersji. Natomiast sprzeciw części uczestników dyskusji wzbudziły cechy, jakimi musi charakteryzować się podmiot ubiegający się o status przedsiębiorstwa społecznego. Dotyczą one trzech aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa społecznego, takich jak:
1. struktura zatrudnienia: przynajmniej połowę pracowników mają stanowić osoby wykluczone społecznie;
2. terytorium, na którym jest prowadzona działalność gospodarcza: nie większe niż trzy sąsiadujące ze sobą jednostki samorządu lokalnego;
3. katalog dóbr i usług, które mogą być przedmiotem działalności gospodarczej: pomoc społeczna, opieka zdrowotna, ochrona środowiska, usługi użyteczności publicznej na rzecz społeczności lokalnej.

Debata rozpoczęła się od pytania skierowanego do wszystkich jej uczestników o to, czy akceptują propozycję przyznawania statusu  przedsiębiorstwa społecznego tylko tym podmiotom, które łącznie spełniają wszystkie trzy wyżej wymienione warunki (punkt 13 Założeń do projektu ustawy o przedsiębiorczości społecznej).

Część panelistów poparła stanowisko autorów Założeń do ustawy o przedsiębiorstwie społecznym opowiadając się za wprowadzeniem obowiązku zatrudniania określonego odsetka pracowników znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy lub osób niepełnosprawnych (w rozumieniu odpowiedniego rozporządzenia Komisji WE). Natomiast przedstawiciele trzeciego sektora oraz biznesu, jak również większość pozostałych uczestników debaty, wypowiedzieli się przeciwko zawężeniu pojęcia przedsiębiorstwa społecznego w ten sposób, aby były to jedynie te podmioty, które są pracodawcą dla osób defaworyzowanych na rynku pracy. Nikt nie kwestionował znaczenia, jakie przedsiębiorczość społeczna odgrywa w procesie reintegracji społecznej i zawodowej osób wykluczonych społecznie. Chodziło jedynie o to, aby pojęciem przedsiębiorstwa społecznego objąć wszelkie przedsiębiorstwa, które powstają i funkcjonują dla realizacji istotnych celów społecznych, czyli chcą dostarczać produkty/ usługi społeczne lub działają na rzecz rozwoju społeczności lokalnych (a nie w celu maksymalizacji własnego zysku) – bez względu na to, czy tworzą miejsca pracy dla osób wykluczonych społecznie czy też nie.

Z doświadczeń projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu gospodarki społecznej – budujemy nowy Lisków” jednoznacznie wynika, że przedsiębiorstwo społeczne służy nie tylko reintegracji społecznej i zawodowej osób wykluczonych społecznie, ale zarazem jest instrumentem rozwoju lokalnego, zarówno w sferze społecznej, jak i gospodarczej. Gospodarka społeczna ze swej istoty ukierunkowana jest zarówno na rozwój kapitału ludzkiego, czyli przygotowanie, wprowadzenie i utrzymanie na rynku pracy osób długotrwale bezrobotnych, jak i na budowanie kapitału społecznego, czyli tworzenie i wzmacnianie sieci relacji międzyludzkich oraz instytucjonalnych, mających bezpośredni, bardzo duży wpływ na rozwój zaniedbanych społeczności lokalnych. Zredukowanie funkcji przedsiębiorstw społecznego do funkcji zatrudnieniowej (reintegracyjnej) byłoby niepowetowanym zubożeniem korzyści, jakie daje przedsiębiorstwo społeczne – nie tylko osobom, które znalazły w nich pracę, ale również społeczności, na rzecz której działają. Takie podejście nie docenia ogromnej roli przedsiębiorstwa społecznego na poziomie mikroekonomii – w społecznościach lokalnych stają się one bowiem motorem rozwoju społeczno-gospodarczego. W związku z tym, Instytut Spraw Publicznych nie popiera propozycji, aby warunkiem sine qua non nabycia statusu przedsiębiorstwa społecznego było zatrudnianie odpowiedniego odsetka osób wykluczonych z rynku pracy. 

Większość uczestników dyskusji zakwestionowała również propozycję opisania katalogu usług i dóbr dostarczanych przez przedsiębiorstwa społeczne. W założeniach do ustawy w pierwszej kolejności wymienia się takie obszary jak: pomoc społeczna, opieka zdrowotna, ochrona środowiska. Dopiero potem mowa jest o usługach o charakterze użyteczności publicznej na rzecz społeczności lokalnych, w których – jak należy się domyślać – mieszczą się branże nie wymienione expresis verbis, np. edukacja, kultura, budownictwo mieszkaniowe, transport, etc. Wyeksponowanie obszarów, w których przedsiębiorstwa społeczne mają wytwarzać usługi i dobra – zwłaszcza biorąc pod uwagę praktykę literalnego odczytywania norm prawnych przez administrację publiczną – najprawdopodobniej będzie utrudnieniem dla przedsiębiorstw, które planują prowadzenie działalności w innych branżach.

Zapewne większość przedsiębiorstw społecznych będzie powstawała jako nowe miejsca pracy dla osób długotrwale bezrobotnych oraz będzie świadczyła usługi socjalne – jednak większość to nie znaczy, że tylko takie przedsiębiorstwa społeczne istnieją i są potrzebne w Polsce. Omawiana propozycja ustawy – przy tak wąskim rozumieniu przedsiębiorstwa społecznego, tj. zredukowanego do zakładu pracy dla osób wykluczonych z rynku pracy, który działa na rzecz osób/ grup marginalizowanych społecznie – mogłyby nazywać się np. ustawą o instytucjach reintegracji społecznej i zawodowej. Natomiast używanie nazwy ustawa o przedsiębiorczości społecznej jest mylące, bowiem mowa w niej jedynie o zatrudnieniu socjalnym (wspieranym) i reintegracji społecznej, co stanowi tylko część obszernego katalogu podmiotów i działań powszechnie kwalifikowanych jako przedsiębiorstwa społeczne. W Polsce ważne jest uprawomocnienie i promocja przedsiębiorczości społecznej rozumianej szerzej niż spółdzielczość socjalna (regulowana przez ustawę o spółdzielniach socjalnych) lub budowanie kapitału ludzkiego (do takiego rozumienia przyczynił się PIW EQUAL, który często dla oznaczenia rezultatów realizacji projektu odwoływał się do liczby zatrudnionych beneficjentów ostatecznych tj. osób długotrwale bezrobotnych).

Uczestnicy dyskusji skrytykowali również wymóg ograniczenia terytorium, na jakim przedsiębiorstwo społeczne może prowadzić działalność - trzy sąsiadujące ze sobą jednostki organizacyjne samorządu lokalnego. Jeżeli ustawodawca chce zagwarantować społeczności lokalnej to, że będzie czerpała korzyści z funkcjonowania przedsiębiorstwa społecznego, to musi poszukać innych rozwiązań.

Kolejne zastrzeżenia, zgłaszane zarówno w dyskusji panelowej, jak i przed uczestników z sali, budzi punkt 17 Założeń, który mówi, że dochód przedsiębiorstwa społecznego może być przeznaczony wyłącznie na cel tego przedsiębiorstwa i nie może być dzielony między pracowników ani innych interesariuszy. Przedstawiciele trzeciego sektora skrytykowali wprowadzenie całkowitego zakazu przeznaczania dochodu na inny cel niż cele przedsiębiorstwa i postulowali, aby wprowadzić zapis mówiący o możliwości ograniczonej dystrybucji zysku na realizację społecznej misji przedsiębiorstwa. Proponowane rozumienie przedsiębiorstwa społecznego wyklucza podmioty typu community interest company, które mogą reinwestować zyski w rozwój społeczność lokalnej.

Na szczególną uwagę zasługuje wypowiedź eksperta z firmy szkoleniowej, której klientami są przede wszystkim duże korporacje. W jego opinii (opartej na doświadczeniu wieloletniej współpracy z biznesem obejmującej również projekty społeczne realizowane w ramach społecznej odpowiedzialności biznesu) przedsiębiorstwa społeczne nie stanowią żadnego zagrożenia ani konkurencji dla dużych firm. Natomiast jeśli chodzi o konkurowanie z małymi (lub średnimi) przedsiębiorstwami to przedsiębiorstwa społeczne muszą być konkurencyjne, bo inaczej nie utrzymają się na rynku. Z tego punktu widzenia wszystkie przedstawione powyżej cechy, jakimi powinno wyróżniać się przedsiębiorstwo społeczne, ograniczają jego elastyczność i sprawiają, że staje się ono mniej konkurencyjne. Taka konstrukcja regulacji prawnej zmniejsza zatem szanse utrzymania się przedsiębiorstw społecznych na rynku. Taka była też konkluzja sformułowana przez stronę pozarządową – w opinii przedstawicieli trzeciego sektora rozwiązania ustawowe zaproponowane w dokumencie pt. Założenia do projektu ustawy o przedsiębiorczości społecznej nie ułatwiają, lecz utrudniają prowadzenie przedsiębiorstw społecznych i rozwój gospodarki społecznej.

Izabela Rybka

Źródło: na podstawie udziału w debacie nad projektem założeń ustawy o przedsiębiorczości społecznej, Kraków, 17 marca 2008 r. (organizator: Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Akademii Ekonomicznej w Krakowie).