Animatorzy lokalni:

zakorzenianie przedsiębiorstwa społecznego w społeczności lokalnej.

Jak sprawić, aby przedsięwzięcia zapoczątkowane w ramach Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL nadal żyły własnym życiem po zakończeniu realizacji tego programu? Co można i należy zrobić, aby w lokalnej społeczności nastąpiły faktyczne zmiany, które prowadzą do stopniowej, ale trwałej poprawy jakości życia jej mieszkańców? Jak przełożyć pomysły i koncepcje ekonomii społecznej na praktyczne działania stymulujące harmonijny rozwój lokalny w jego podstawowych wymiarach: społecznym, gospodarczym i obywatelskim?

Powyższe pytania były punktem wyjścia prac nad przygotowaniem projektu „W stronę polskiego modelu gospodarki społecznej – budujemy nowy Lisków”, podjętych przez Fundację Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Akademia Rozwoju Filantropii oraz Wspólnotę Roboczą Związku Organizacji Socjalnych. Powstał projekt, który zmierza do budowania gospodarki społecznej na mocnym fundamencie kapitału społecznego. Projekt odwołuje się do tradycji rodzimych z okresu międzywojennego i jednocześnie korzysta ze współczesnych doświadczeń krajów Europy Zachodniej i Południowej. Polega na wypracowaniu oraz na przetestowaniu strategii odgórnego ożywiania małych, wiejskich społeczności lokalnych oraz przygotowywania ich do realizacji własnych przedsięwzięć, w szczególności do tworzenia przedsiębiorstw społecznych. W tym celu powstały cztery partnerstwa lokalne: w powiecie lubelskim ziemskim i biłgorajskim (województwo lubelskie) oraz ełckim i nidzickim (województwo warmińsko-mazurskie), które w sumie zrzeszają 39 różnych instytucji (organizacje pozarządowe, władze samorządowe, podmioty prywatne). Jednocześnie w każdym z wyżej wymienionych powiatów pracuje  animator lokalny.

O ile wysiłki partnerstw lokalnych są ukierunkowane na założenie przedsiębiorstwa społecznego, to praca animatora lokalnego polega na zachęcaniu społeczności lokalnej do podejmowania różnorodnych pożytecznych działań na rzecz dobra wspólnego. Zaangażowanie się mieszkańców wsi w tego rodzaju inicjatywy prowadzi do powstawania i wzmacniania autentycznych więzi społecznych opartych na zaufaniu. W takiej właśnie aktywnej wspólnocie lokalnej, której członkowie są połączeni siecią wzajemnych relacji, mają powstawać i zakorzeniać się przedsiębiorstwa społeczne. Owo zakorzenienie jest czynnikiem istotnie zwiększającym szanse przedsiębiorstwa na przetrwanie i stabilny rozwój w warunkach gospodarki rynkowej. Z jednej strony przedsiębiorstwa wykorzystują kapitał społeczny wspólnoty lokalnej, w szczególności jej zaradność, zdolność do samoorganizacji, kooperacji i rozwiązywania problemów; z drugiej zaś strony dają pracę jej członkom, przyczyniają się do wzrostu gospodarczego i dobrobytu materialnego, zwiększają udział obywateli w życiu publicznym. Dzięki staraniom animatorów lokalnych, społeczność ma otworzyć się na współpracę z partnerstwem lokalnym i razem z nim tworzyć optymalne warunki dla rozwoju przedsiębiorstw społecznych.

Animatorzy lokalni, którzy pracują w projekcie „Budujemy nowy Lisków”, to młodzi ludzie z wyższym wykształceniem, pełni entuzjazmu i pomysłów. Są zatrudnieni na rok, na podstawie umowy zlecenia. Ich podstawowym zadaniem jest przygotowanie i zrealizowanie projektów, które uruchomią zasoby tkwiące w społeczności lokalnej, zachęcą ludzi do włączania się w jej sprawy, obudzą w nich poczucie współodpowiedzialności za jej losy – słowem są to projekty o charakterze inwestycji w tworzenie i zwiększanie kapitału społecznego. Do pracy w terenie animatorzy lokalni przygotowywali się na dwutygodniowym szkoleniu w Wielkiej Brytanii, zorganizowanym przez Community Development Foundation. Brali oni udział w interaktywnych zajęciach o charakterze warsztatowym, wizytowali ośrodki działające na rzecz rozwoju społeczności lokalnej oraz przedsiębiorstwa społeczne. Ponadto animatorzy uczestniczyli w warsztatach z komunikacji społecznej i interdyscyplinarnej zorganizowanych w Warszawie. Programy szkoleń zostały przygotowane w odpowiedzi na indywidualne potrzeby edukacyjne animatorów oraz stosownie do stojących przed nimi wyzwań. Dzięki szkoleniom mogli oni poznać i zrozumieć istotę koncepcji rozwoju społeczności lokalnej oraz budowania jej potencjału, jak również nauczyć się metod pracy niezbędnych do podjęcia samodzielnych działań w środowisku wiejskim.

We wrześniu 2006 roku animatorzy lokalni trafili do zupełnie różnych społeczności. Współpracują z partnerstwami lokalnymi, które mają odmienny skład, styl funkcjonowania i są zorientowane na tworzenie innego typu przedsiębiorstw społecznych. W związku z tym inicjowane przez nich projekty socjalne znacznie różnią się od siebie, choć w większości przypadków są skierowane do młodzieży i lokują się w obszarze kultury. Przy ich opracowaniu i realizacji animatorzy mogą liczyć na stałe wsparcie merytoryczne ze strony Instytutu Spraw Publicznych.

Dwa projekty socjalne adresowane do młodzieży szkolnej są realizowane z inicjatywy animatora społecznego we wsi Prostki, powiat ełcki. Jeden z nich polega na założeniu Spółdzielni Uczniowskiej w gimnazjum. Uczniowie zaangażowani w prowadzenie szkolnego sklepiku, uczą się przedsiębiorczości w praktyce. Z kolei młodzież skupiona wokół Gminnego Domu Kultury uczestniczy w projekcie „Akademia Młodych Medialnych Liderów”, którego celem jest poznawanie i opisywanie historii i kultury własnego regionu. Dzięki aplikacji przygotowanej przez animatora społecznego, projekt uzyskał dofinansowanie z fundacji grantodawczej na przeprowadzenie warsztatów dziennikarskich, warsztatów autoprezentacji oraz na szkolenia poświęcone tworzeniu i obsłudze stron internetowych. Po trzech miesiącach intensywnej pracy i nauki, siedemnastu młodych ludzi zaprosiło mieszkańców swojej wsi na spotkanie, podczas którego zaprezentowali stronę internetową www.naszeprostki.pl oraz zaproponowali założenie Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych „Nasze Prostki”. Stowarzyszenie ma skupiać osoby, które chcą pracować z młodzieżą na rzecz rozwoju wsi i poprawy sytuacji jej mieszkańców; obecnie trwają przygotowania do jego rejestracji.

Inicjatywa działań aktywizujących społeczność lokalną z reguły wychodzi od młodzieży, która jednak w dość krótkim czasie włącza w realizację swoich pomysłów rodziców, sąsiadów, znajomych, etc. Tak również dzieje się w projekcie „Obudzić Korytków”, który -przy wsparciu animatora lokalnego - prowadzi młodzież z jednej ze wsi położonej w powiecie biłgorajskim. Młodzi ludzie uznali, że chcą poznać swoje korzenie i postanowili odwiedzić mieszkańców wsi w ich domach, porozmawiać z nimi o dawnych czasach, wysłuchać ich opowieści i zwierzeń. Otrzymali od nich stare zdjęcia, cenne pamiątki i inne przedmioty, które wyeksponowali w Galerii Wspomnień utworzonej w szkole. Przygotowywania do wystawy stały się czasem zbliżania się do siebie starszego i młodszego pokolenia w poczuciu przynależności do wspólnego dziedzictwa kulturowego. Jednocześnie młodzież patrzy też w przyszłość. W tym celu przeprowadziła szkolny konkurs literacko-muzyczno-plastyczny pt. „Korytków moich marzeń”. Na uroczyste rozstrzygnięcie konkursu zostali zaproszeni mieszkańcy Korytkowa, których przy tej okazji młodzież szkolna zachęcała do przyłączenia się do Grupy Odnowy Wsi.

Jeszcze szerszy zakres oddziaływania na społeczność lokalną mają działania podejmowane przez młodzież ze wsi Krężnica Jara (gmina Niedrzwica Duża, powiat lubelski ziemski). Grupa młodych ludzi, we współpracy z instytucjami funkcjonującymi w okolicy (szkoły, organizacje pozarządowe, Gminny Ośrodek Kultury, parafie, lokalni przedsiębiorcy, etc.), zorganizowała szereg imprez społeczno-kulturalnych, w których uczestniczyli mieszkańcy całej gminy. Po kilku miesiącach intensywnej pracy, członkowie działającej nieformalnie grupy założyli Stowarzyszenie „Czerwone Susły”.  Podstawowym celem stowarzyszenia jest wspieranie integracji społecznej i rozwoju lokalnego, a także rozwijanie kultury lokalnej, wspieranie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, tworzenie warunków sprzyjających nabywaniu nowych umiejętności i kwalifikacji przez członków społeczności lokalnej. Członkowie stowarzyszenia są doskonale przygotowani do prowadzenia przedsiębiorstwa społecznego zajmującego się organizacją imprez i uwzględniają to w swoich planach.

Z kolei w wiosce Kamionka w powiecie nidzickim, dzięki działaniom animatora lokalnego, powstała kolejna lokalna organizacja pozarządowa - Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Mazurskich "My chcemy”. Celem stowarzyszenia jest wspieranie działań na rzecz utworzenia przedsiębiorstwa o nazwie "Wioska Garncarska", zakładanego przez kilkanaście różnych podmiotów, m. in. przez organizacje pozarządowe, firmy, samorząd lokalny i placówki samorządowe (partnerstwo lokalne). Przedsiębiorstwo będzie prowadziło działalność produkcyjną i usługową, polegającą głównie na promowaniu rzemiosła regionalnego (m. in. ceramika, kowalstwo, renowacja starych mebli, etc.) i rozwijaniu agroturystyki. Po kilku miesiącach pracy w społeczności lokalnej, animator lokalny przygotował projekt „Sekretne przepisy”, który miał promować tradycyjną kuchnię jako szczególną atrakcję dla gości odwiedzających gospodarstwa agroturystyczne. Okazało się jednak, że gospodynie z Kamionki jeszcze nie ufają animatorowi lokalnemu na tyle, żeby powierzyć mu swoje sprawdzone przepisy kulinarne. W związku z tym realizacja tego projektu została odłożona na później, a obecnie mieszkańcy wsi zaangażowali się w uprawę lawendy – poszukują środków na budowę suszarni, szkolenia oraz zakup nasion i nawozów.

Działania animatorów społecznych – podobnie jak prace nad założeniem przedsiębiorstwa społecznego prowadzone przez partnerstwa lokalne – są monitorowane przez zespół badawczy Instytutu Spraw Publicznych. Analiza doświadczeń zebranych w czterech odmiennych kulturowo, społecznie i ekonomicznie środowisk ma prowadzić do wskazania tych czynników, które mają decydujące znaczenie dla tworzenia i funkcjonowania przedsiębiorstwa społecznego zakorzenionego w społeczności lokalnej. Na podstawie wyników badań i analiz przeprowadzonych w czterech wiejskich społecznościach lokalnych, powstanie propozycja partnerskiej metody organizowania, wdrażania i wspierania przedsiębiorstw społecznych – Strategia Interwencji Partnerskiej SIP. Społeczność lokalna, animatorzy lokalni i partnerstwo lokalne, przedsiębiorstwo społeczne  –  to kluczowe podmioty, które prowadzą komplementarne działania, są sobie nawzajem potrzebne, a dzięki współpracy każdy z nich osiąga większe korzyści.

Przed animatorami lokalnymi jeszcze kilka miesięcy pracy. O swoich sukcesach, ale też o trudnościach, których doświadczają w codziennej pracy, piszą na stronie www.lisków.org.pl

Przygotowała: Izabela Rybka